Trevi Çeşmesini Paralı Yapmak Çözüm mü?

Overtourism tartışmaları derinleştikçe, birçok destinasyonun benzer reflekslerle hareket ettiğini görüyoruz; turist vergileri, giriş ücretleri, rezervasyon zorunlulukları, saatlik kotalar… Son olarak Roma’da Trevi Çeşmesi için gündeme gelen “turistlerden ücret alınması” fikri, bu yaklaşımın sembolik bir örneği. İlk bakışta bu tür uygulamalar, artan turist baskısına karşı cesur ve gerekli önlemler gibi sunuluyor. Oysa biraz yakından bakıldığında, bunların sorunu çözmekten çok, onu yeniden paketleyen yönetimsel araçlar olduğu görülüyor. Benzer bir gelişme yakın zamanda yine İtalya'da yaşandı; Venedik'i nisan-temmuz arasında ziyaret etmek isteyen turistlerden 5 Euro alınıyor. Bir uygulama da Japonya'dan; aşırı turist kalabalığının yarattığı rahatsızlıklar nedeniyle Fuji Dağının ikonik görüntüsüne ev sahipliği yapan Fujiyoshida Kasabasında her yıl yapılan kiraz çiçeği festivali iptal edildi. Bu örnekler gün geçtikçe çoğalacaktır. Asıl mesele şu ayrımı netleştirmek: Turizmi yönetmek başka bir şeydir, turizm rejimini dönüştürmek başka. Trevi Çeşmesi’ni paralı yapmak, kalabalığı belli ölçüde kontrol edebilir, belediyeye gelir sağlayabilir ya da ziyaret akışını zamansal olarak düzenleyebilir. Ancak bu uygulama, neden bazı mekânların aşırı yoğunlaştığını, neden bu kadar kırılgan hâle geldiğini ve neden yerel yaşam üzerinde kalıcı baskı yarattığını açıklamaz. Çünkü bu sorular, tekil mekânlardan değil, daha geniş bir turizm rejiminden kaynaklanır. Turistlerden alınan ücretler çoğu zaman “kısıtlama” olarak sunulur. Oysa pratikte bu tür uygulamalar, turizmi sınırlamaktan çok onu daha sofistike biçimde meşrulaştırır. Kalabalık artık bir sorun değil, yönetilmesi gereken bir talep hâline gelir. Turist, mekânı zorlayan bir aktör olmaktan çıkar; ödeme yapan, dolayısıyla varlığı haklılaştırılmış bir tüketiciye dönüşür. Bu noktada aşırı turizm gerilemez, sadece yeni bir ekonomik mantıkla yeniden düzenlenir. Overtourism’i yalnızca “çok turist” meselesi olarak görmek, tartışmayı baştan daraltır. Asıl sorun, turist sayısından çok, turizmin nasıl örgütlendiğidir. Hangi turistin, hangi mekâna, hangi hızla ve hangi ekonomik ilişkiler içinde geldiği belirleyicidir. Trevi Çeşmesi örneğinde mesele, insanların bu tarihi mekânı görmesi değil; Roma’nın belirli noktalarının küresel turizm rejimi içinde sürekli tüketilen ikonlara indirgenmiş olmasıdır. Bu rejim hız odaklıdır, mekânı metalaştırır, yerel yaşamı ise ikincil hatta tali bir unsur olarak görür. Trevi Çeşmesi’ni paralı hâle getirmek, bu rejimi zayıflatmaz. Aksine, onu kurumsallaştırır. Kamusal bir mekânın, ödeme karşılığı erişilen bir alana dönüşmesi sessiz ama derin bir kırılmayı beraberinde getirir. “Herkese açık” olan, fark edilmeden “ödeyebilenlere açık” hâle gelir. Bu dönüşüm yalnızca turizm politikasıyla ilgili değildir; kentin, kamusal alanın ve yurttaşlığın nasıl tanımlandığıyla doğrudan ilişkilidir. Trevi Çeşmesi'nin kentte yaşayanlara ücretsiz sunumu kent hakkını ihlali meşrulaştıramaz. Bilakis kent hakkı ihlal edilmiştir ve bu ziyaretçi, ev sahibi ayrımı gözetmez. Bu tür önlemler kısa vadede rahatlatıcı görünebilir. Ancak uzun vadede, turizmin neden bu kadar yoğunlaştığı, neden belirli mekânları aşındırdığı ve neden yerel topluluklarla çatışma ürettiği soruları askıda kalır. Sorun çözülmez; sadece ertelenir. Daha da önemlisi, sorun artık “yönetildiği” için sorgulanamaz hâle gelir. Trevi Çeşmesi’ni paralı yapmak, overtourism’i ortadan kaldırmaz. Mekânsal baskıyı kalıcı biçimde azaltmaz, yerel yaşamı korumaz ve turizmin yapısal sorunlarına dokunmaz. Yalnızca mevcut turizm rejiminin daha düzenli, daha gelir getirici ve daha kabul edilebilir biçimde işlemesini sağlar. Bu nedenle gerçek çözüm, giriş ücretlerinde ya da yeni vergilerde değil; turizmin hangi önceliklerle, kim için ve ne pahasına örgütlendiğini yeniden düşünmektedir. Çünkü sorun Trevi Çeşmesi kalabalığı değildir. Sorun, onu bu noktaya getiren turizm rejiminin kendisidir.