Müşterek Bir Hak Olarak Coğrafi İşaretler

Günümüzde coğrafi işaretler üzerine yürüyen tartışma, aslında yalnızca bir etiketleme ya da kalite güvencesi meselesi değildir; daha derinde, mülkiyet, müşterekler ve yerelin kaderi üzerine bir mücadeleyi barındırır. “Çitleme” (enclosure) kavramı, tarihsel olarak ortak kullanımda olan kaynakların özel mülkiyete dönüştürülmesini ifade eder. Bugün ise bu kavram, bilgi, kültür ve hatta tat gibi maddi olmayan değerlerin nasıl sahiplenildiğini tartışmak için yeniden gündemdedir. Bu çerçevede sorulması gereken soru şudur: Coğrafi işaretler, müştereklerin çitlenmesinin yeni bir aracı mı, yoksa buna karşı geliştirilen demokratik bir savunma hattı mı? Benim durduğum yer nettir: Coğrafi işaretler, doğru kurulduğunda ve yerel toplulukların denetiminde olduğunda, müştereklerin korunmasının ve demokratikleşmesinin güçlü araçlarından biridir. Öncelikle, coğrafi işaretlerin doğasına bakalım. Bir ürünün belirli bir coğrafyayla, iklimle, bilgi birikimiyle ve kültürel pratiklerle bağını tanımlarlar. Bu bağ bireysel değil kolektiftir. Yani bir köyün peyniri, bir bölgenin zeytini ya da bir kasabanın tatlısı, tek bir üreticiye değil o yerin bütününe aittir. Bu yönüyle coğrafi işaretler, klasik özel mülkiyet rejimlerinden ayrılır; çünkü sahiplik bireysel değil, toplumsaldır. Tam da bu nedenle, coğrafi işaretler bir çitleme değil, çitlemeye karşı bir kavram olarak düşünülebilir. Küresel gıda şirketlerinin standartlaştırıcı ve homojenleştirici baskısı karşısında yerel üretim biçimlerini, bilgiyi ve çeşitliliği korurlar. Bir ürünün sadece “orada ve o şekilde” üretilebileceğini söylemek, aslında küresel piyasanın her şeyi her yerde üretilebilir kılan mantığına bir baş kaldırıdır. Ancak burada kritik bir eşik vardır. Eğer coğrafi işaretler, yerel üreticilerin elinden alınır; büyük şirketlerin, ihracat odaklı politikaların ya da bürokratik yapıların kontrolüne girerse, o zaman tam tersine bir çitleme aracına dönüşebilirler. Bu durumda, yerel halkın kuşaklar boyunca ürettiği bilgi ve pratikler, onların dışındaki aktörler tarafından yönetilen bir “marka”ya indirgenir. Yerel üretici kendi ürününün yabancısı haline gelir. İşte tehlike tam olarak burada başlar. Çünkü coğrafi işaretlerin çitlemeye dönüşmesi yalnızca müştereklerin kaybı anlamına gelmez. Aynı zamanda yerelin küreselleşme karşısındaki direncinin kırılmasıdır. Yerel üretim, sadece ekonomik bir faaliyet değil; bir yaşam biçimi, bir bilgi sistemi ve bir kültürel sürekliliktir. Coğrafi işaretler bu bütünlüğü koruyabildiği ölçüde anlamlıdır. Aksi halde, sadece küresel pazara sunulmuş romantik birer vitrine dönüşürler. Bu yüzden coğrafi işaretleri savunmak, onları romantize etmek değil; demokratikleştirmek demektir. Karar alma süreçlerine yerel üreticilerin katılımını sağlamak, denetimi merkezi yapılardan ziyade kolektif yapılara bırakmak ve üretim bilgisini bir “ticari sır” değil, paylaşılan bir müşterek olarak görmek gerekir. Sonuç olarak, ülkemiz açısından gelinen noktada coğrafi işaretler bir yol ayrımındadır. Ya müştereklerin çitlenmesinin yeni aracı olacaklar ya da yerelin, kolektif emeğin ve kültürel çeşitliliğin savunusunu güçlendiren demokratik bir hak olarak yeniden anlam kazanacaklar. Bu tercih teknik değil, politiktir. Bu tercih, yalnızca ürünlerin değil, yerelde hayatın nasıl örgütleneceğine dair bir tercihtir.